Toleranslar ders 1
Bu yazımızın konusu toleranslar üzerine olacak.Tolerans nedir.Makine imalatında toleransın önemi. Tolerans neden gereklidir? Toleransın amacı nedir gibi konulara değineceğiz.
• Tolerans
o Tolerans neden gereklidir? Toleransın önemi
Tolerans
Endüstrinin çeşitli kademelerinde bir makina veya aracın yapımında, iş parçalarını istenilen ölçülerde elde edebilmek önemli bir konudur. Ancak bu istek, her ne kadar hassas ve otomatik makinalar, özel kesici aletler, çeşitli iş kalıpları, ölçme ve kontrol aletleri veya mastarları kullanılarak çok becerili kişiler tarafından yapılsa bile kolayca yerine getirilemez.
İşleme ve ölçme aletlerindeki kusurlarla, duyarlığımızdaki yetersizlikler yüzünden, bir parçayı her zaman tam ölçüsünde işlemek olanağı yoktur. İş bittikten sonra elde edilen ölçü, istenilen değerden ya bir miktar büyük veya bir miktar küçük ya da bazen tam olabilir.
Aynı bir parçadan bir kaçı, aynı tezgâh, aynı ölçü ve kontrol aletleri ile aynı kişitarafından yapılsa bile, her birinin ölçüsü arasında az çok farklar olur. Esasen herhangi bir parçayı, mutlaka tam ölçüsünde elde etmeye çalışmak belki de gereksiz bir masrafa ve de boşa gidecek emeklere yol açabilecektir. çünkü, makinalar üzerinde bulunan bazı parçaların hassas ölçüde olması gerekirken, bazılarında ölçü tamlığı pek aranmayabilir.
Tolerans nedir?
Meydana gelebilecek olan ve ortadan tamamen kaldırılmasına olanak bulunmayan ölçü hatalarını sınırlayarak zararsız hale getirebilmek için, ya da birbirlerine uyacak şekilde işlendikten sonra beraber çalışacak olan çeşitli parçaların aralarındaki ölçü farklarını dikkate alarak tek bir ölçü yerine, iki sınır ölçüsü saptanmış ve iş parçalarında ölçülerin bu iki sınır arasında kalması uygun görülmüştür. Böylece bir parça işlenirken, ölçüsünün istenilen tamlık derecesinde kalmak üzere ne kadar farklı olabileceğine de tolerans denmiştir.Şu halde, tolerans nedir? sorusuna verebileceğimiz en kısa cevap ne olabilir?
Kısaca tolerans, izin verilen yukarı ölçü sınırı ile aşağı ölçü sınırı arasındaki farktır.
Toleransın amacı
Makine yapımında beraber çalışan parçaların, aralarında değişebilir özellikte olmaları istenir. Ayrı iş yerlerinde yapılmış olsalar da yedek parçaların, sonradan hiç birdüzeltme gerektirmeden yerlerine uymaları ekonomik yönden çok önemlidir.
Ayrıca bazı makine elemanlarının yerlerine istenilen bir boşlukla takılması, bazılarının da gereği kadar sıkı oturması istenebilir. Örneğin, bir yatakla bunun içersinde dönen muylu, bir kama ile kama yuvasının bulunduğu mil ve kasnağı belirli miktarda boşluklu olmalı veya bir zımpara taşı mili, yatakları içinde hissedilemeyecek kadar boşluksuz çalışabilmelidir.
Bunlara karşın bir makina gövdesindeki deliğine, baskı altında geçirilmiş bulunan bir burç sıkıca oturtulmuş olmalıdır. Demek oluyor ki. bazı işlerde parçanın asıl ölçüden farkı fazlaca olabildiği halde, bazılarında bu ölçü farkının asıl ölçüye daha yakın olması istenebilir.
İşte tüm bu ve buna benzer istekler, parçalar arasında bir ölçü uygunluğu olması gereğini ortaya koyar. O halde uygunluk, makina elemanlarının yapacakları göreve göre, ölçülerini belirli sınırlar arasında tutmaya yarayan bir olasılıktır.
Örneğin yukarıda gördüğünüz hidrolik silindirin sağlıklı çalışması ve yüksek basınçta bile sızdırmazlık özelliğine sahip olması için silindirin iç çeperinin son derece hassas ve belirli bir tolerans dahilinde işlenmiş olması gerekir.
Seri yapımda uygunluk kurallarına mutlaka dikkat etmek gerektiği gibi, tek bir parçanın yapımında ya da makina veya tezgâh onarımlarında, sonradan yapılacak parçalar İçin de, buna bağlı kalmak gereklidir. Bu da toleranslı ölçüler kullanmak ve parça yapımlarında bunlara uymakla sağlanır.
Tolerans neden gereklidir? Toleransın önemi
Bugünkü modern endüstride yapım tekniği çok sayıda ve birbirleriyle değiştirilebilen özdeş parçaların seri yapımı olarak tanımlanabilir. Böyle birbirleriyle değiştirilebilen özdeş parça (yedek parça) yapımının ihtiyaç haline gelmesi, makina parçalarının belirli toleranslara göre işlenmesinin zorunluğunu ortaya koymuştur.
Böylece bir makinanın bozulan bir parçasını söküp, yerine aynı özelliği taşıyan ve hazır olarak satın alınan bir yenisini takarak makineyi kolayca çalışır hale getirebiliriz. Demek oluyor ki, bugün yedek parça yapımı olmayınca modern bir endüstri var olamaz. Toleranslı ölçülendirme olmayınca da yedek parça yapımından söz edilemez.
Yukarıda bir mil ve deliğe ait ölçü ve tolerans bilgileri verilmiştir. Mil çapının 40 mm yi geçmemesi istenmiştir. Ancak 40 mm den 0.016 mm’ye kadar daha düşük olabileceği ifade edilmiştir.
Sözgelimi mil çapı 39.990 ise parça hatalı işlenmiş sayılmaz.Ancak 40.010 olursa hatalı kabul edilir.
Yine aynı resmin sol tarafında delik çapı bilgileri verilmiştir.Delik çapının ∅40 mm den 0.025mm ye kadar fazla olmasına müsaade edilmiştir. Ancak 40 mm den aşağı düşmüşse parça hatalı kabul edilir.
Toleransların gösterilmesi
Toleranslar, çeşitli biçimlerde ifade edilebilirler:
1. Doğrudan sınır değerleri verilerek ya da tolerans değeri esas ölçünün yanına yazılarak.
2. Geometrik toleranslar verilerek.
3. Not yazılarak.
4. Teknik resim üzerinde ilgili başka dokümanlara gönderme yapılarak
5. Resimdeki bütün boyutlar için geçerli olacak bir genel tolerans tablosu oluşturarak
Toleranslar konusunda detaylı bilgileri diğer derslerde vereceğiz. Bu yayınımızda Tolerans nedir. Toleransın amacı. Tolerans neden gereklidir, toleransın önemi nedir konularına değindik .Diğer yayınlarda buluşmak dileği ile.
Ölçü Toleranslarının Teknik Resimde Gösterilmesi
Makine eğitimi sitesi olarak, Makine teknik resim bölümündeki bu yazımızda, Ölçü toleranslarının teknik resimde gösterilmesi konusunu işleyeceğiz. Ölçü toleransları sembollerle veya rakamlarla nasıl gösterilir? Birleşik parçalara ait toleranslar nasıl gösterilir. Toleransların tabloda gösterilmesi gibi konulara değineceğiz.
• Çizgisel boyutlara ait toleransların gösterilmesi
o Toleransların sembollerle gösterilmesi
o Toleransların rakamlarla gösterilmesi
▪ Simetrik toleransların gösterilmesi
▪ Ölçü sınırlarının gösterilmesi
▪ Bir yönden sınırlanan ölçünün gösterilmesi
o Birleşik parçalara ait toleransların gösterilmesi
o Toleransların tabloda gösterilmesi
o Toleransı verilmemiş boyutlar
Çizgisel boyutlara ait toleransların gösterilmesi
Çizgisel boyutlara ait toleranslar teknik resimde nasıl gösterilir bir kaç adımda işleyelim.
Toleransların sembollerle gösterilmesi
Ölçü toleranslarının sembollerle gösterilmesi
Tolerans verilecek kısma ait ölçü çizgisi üzerinde bulunan, esas ölçünün yanına yukarıda solda gösterildiği gibi ya tolerans sembolü konur ya da sağ taraftaki şekilde gösterildiği gibi sembolden sonra parantez içinde sapma değerleri mm. olarak verilir. Sapma değeri rakamları, esas ölçü rakamlarından daha küçük boyutlu olarak, sapmanın üst değeri üste, alt değeri ise alta gelecek şekilde yazılmalıdır.
Toleransların rakamlarla gösterilmesi
Çizgisel ölçü toleranslarının rakamlarla gösterilmesi
Toleransın sapma değerleri direkt olarak esas ölçünün yanına, daha küçük boyutlu rakamlarla, üst değeri üste gelecek şekilde ve mm olarak yazılır. Sapma değerlerinden biri sıfır ise sıfır rakamı ile gösterilmelidir.(yukarıdaki şekil)
Simetrik toleransların gösterilmesi
Simetrik toleransların gösterilmesi
Toleransa ait sapmaların mutlak değerleri Birbirine eşitse, sapmanın değeri esas ölçünün yanına ± işaretinden sonra yazılan tek bir rakamla belirtilmelidir.
Ölçü sınırlarının gösterilmesi
ölçü sınırlarının gösterilmesi
Toleransa ait sapma değerlerinden + değerde olan esas ölçü ile toplanıp en büyük ölçü olarak üst kısma. – değerde olanı da esas ölçüden çıkarılarak en küçük ölçü olarak alt kısma yazılabilir. Yukarıdaki şekilde, esas ölçüsü 30 mm, sapmaları + 0,1 ve -0,1 olan bir boyutun ölçü sınırlarının gösterilişi verilmektedir.
Bir yönden sınırlanan ölçünün gösterilmesi
Boyutun sadece bir yönde sınırlandırılması yetiyorsa bu boyut min ya da maxişaretlerinden biri ile gösterilmelidir.
Birleşik parçalara ait toleransların gösterilmesi
Birbirine geçmiş dişi ve erkek parçaların toleranslarını belirtmek için yukarıdaki şekilde gösterildiği gibi uygulanmalıdır. Bu gibi göstermelerde deliğin boyutu, milin boyutunun üzerine yazılmalıdır.
Toleransların tabloda gösterilmesi
Resim üzerinde tolerans değerlerini yazmak için yeterli yer yoksa veya çok fazla tolerans gösterilmek istendiğinde, tolerans değerleri yukarıdaki şekilde gösterildiği gibi resim kağıdının uygun bir yerine çizilen bir tablo yardımıyla verilebilir. Bu yapıldığında karmaşık bir çok belirtme önlenir, resim sade ve daha anlaşılır hale gelir, zamandan kazanılır ve hata yapılmasına meydan verilmemiş olur. Resim üzerine ilgili boyutların tolerans değerleri sembollerle gösterilir, tabloda da bu sembollerin sayısal değerleri veya ölçü sınırları verilir.
Toleransı verilmemiş boyutlar
Makina resimlerindeki bütün boyutlarda prensip olarak toleranslar belirtilmelidir. Ancak alıştırmalarla ilgisi bulunma-yan ve özel bir doğruluk derecesine gereksinme göstermeyen boyutlar için tolerans “toleransı belirtilmemiş boyutlar”a uygulanacak toleranslar adı altında yalnız bir yerde basit bir not halinde belirtilir.
Yukarıdaki şekilde doğrusal boyutlarda işleme niteliklerine göre izin verilen sapmalar verilmiştir. Bu sapmalar toleransı belirtilmemiş boyularda uygulanacak toleransları vermektedir.
Delik ve Mil Toleransları
Teknik resim dersleri bölümümüzün bu konusu toleranslar alıştırma sistemleri. Delik ve mil toleransları olacak.
o Toleranslardaki harflerin anlamı
▪ Harflerin yanındaki rakamlar
o Teknik resimde toleransların gösterilmesi
Alıştırma sistemleri
Toleranslarda geçmeler ve alıştırma sistemlerine değinmeden önce belli başlı tolerans terimlerini tanımamızda fayda vardır. Bunlar, Anma ölçüsü, En büyük ölçü, En küçük ölçü, aşağı ölçü farkı, yukarı ölçü farkı, en büyük ölçü ve en küçük ölçü gibi terimlerdir.
Anma ölçüsü (Nominal ölçü)
Yapım resimlerinde ölçü üzerine konulan toleranslar aşağı ve yukarı ölçü farklarını gösterir. Ölçü farkları seçilirken göz önünde tutulması gereken asıl ölçü anma ölçüsüdür. Yani toleranslı ölçülerde parçanın asıl ölçüsüne anma ölçüsü
adı verilir. Bir parça, örneğin gibi sınırlı ölçülerle belirtilecek olursa, burada 50 anma ölçüsüdür.
Tolerans = T Anma ölçüsü = AÖ
En küçük ölçü = EkÖ En büyük ölçü = Ebö
Aşağı ölçü farkı = AF Yukarı ölçü farkı = YF
Sıfır çizgisi : Sınırlı ölçülerde anma ölçüsü sıfır çizgisi olarak kabul edilir. Mil ve deliklerde, en bü yük çap ölçüleri anma ölçüsüne eşit olduğu zaman yukarı ölçü farkı sıfır, en küçük çap ölçüleri anma ölçüsü ne eşit olduğu zaman da aşağı ölçü farkı sıfır olur.
Yukarı ve aşağı ölçü farkı : Parçanın işlenmesi bittikten sonra, ölçülen son ölçünün anma ölçüsüne olan farkına ölçü farkı denir. Başka bir deyişle; ölçü far kı, sınır ölçüleri ile anma ölçüsü arasındaki farktır.
Anma ölçüsü ile en büyük ölçü arasındaki farka yukarı ölçü farkı, anma ölçüsü ile en küçük ölçü arasındaki farka da aşağı ölçü farkı adı verilir.
En büyük ve en küçük ölçü : Sınır ölçülerinin büyük olanına en büyük ölçü, küçük olanına da en küçük ölçü denir. Parçanın mutlaka bu iki ölçü arasında işlenmesi gerekir.
Tolerans : En büyük ölçü ile en küçük ölçü arasın daki farka tolerans denir. Bu aslında işleme toleransı dır. Parçalar bu toleransa göre işlenir.
En küçük boşluk = EkB En büyük boşluk = EbB
En küçük sıkılık = EkS En büyük sıkılık = EbS
Alıştırmalar
Sıkılık ve boşluklar : Beraber çalışan deliklerle, mil lerin veya iç parçalarla, dış parçaların aralarında bir uygunluk (alıştırma) vardır. Bu alıştırmalar ile ya bir sıkılık ya da bir boşluk meydana gelir. Delik çapı mil çapından küçük olduğu zaman oluşan sıkılık ile, delik çapı mil çapından büyük olduğu zaman oluşan boşluk, delikle mil ölçüleri arasındaki farktan ileri gelir.
Bir alıştırma yapılırken hem delik hem de mil ölçüleri için uygun bazı toleranslar kabul edildiğine göre, sıkılıklar ve boşluklar için ayrı ayrı biri en büyük, diğeri de en küçük olmak üzere ikişer değer bulunur.
En büyük sıkılık, milin en büyük ölçüsü ile deliğin en küçük ölçüsü arasındaki farktır.
En küçük sıkılık, milin en küçük ölçüsü ile deliğin en büyük ölçüsü arasındaki farktır.
En büyük boşluk, deliğin en büyük ölçüsü ile milin en küçük ölçüsü arasındaki farka eşittir.
En küçük boşluk ise, deliğin en küçük ölçüsü ile milin en büyük ölçüsü arasındaki farktır.
En büyük sıkılıkla en küçük sıkılık veya en büyük boşlukla en küçük boşluk arasında meydana gelen fark lara Alıştırma Toleransı denir. Alıştırma toleransı, delik le mile ait toleransların (işleme toleranslarının) toplamına eşit olur.
Sıkılıklarla boşluklara verilecek olan değerler bir alıştırma meydana getirirler. Bu alıştırmalarda iş parçalarının durumuna göre, mil delik içersinde hareket ediyorsa bunlara hareketli geçmeler, hareket etmiyorsa bu tür alıştırmalara da hareketsiz geçmeler denir.
Delik ve Mil Toleransları
Normal delik sistemi :
Normal delik sisteminde, bir çapa ait çeşitli geçmelerin delikleri için, tek bir ölçü kabul edilmiştir. İstenilen sıkılık veya boşluklar mil ölçüsüne, delik ölçüsüne karşın ya daha büyük, ya da daha küçük değerler verilerek elde edilir.
Normal delik sisteminde , deliğin en küçük ölçüsü daima anma ölçüsüne eşit olur.
Normal mil sistemi
Normal mil sisteminin aynı çapa ait bütün geçmelerinde mil ölçüsü sabit tutulur. istenilen bir geçmeyi elde etmek için sıkılık veya boşluklar, mil ölçüsüne karşın delik ölçüsüne ya daha- küçük, ya da daha büyük değerler verilerek bulunur. Normal mil sisteminde milin en büyük ölçüsü daima anma ölçüsüne eşit olur.
Her iki sistemde de ölçü farklarının yerini anma ölçüsü belli eder. Normal delik sisteminde deliğin en küçük ölçüsü ile anma ölçüsü arasında bir fark yoktur. Yani, deliğin aşağı ölçü farkı sıfırdır. Normal mil sisteminde ise, milin yukarı ölçü farkı sıfırdır. Bunda da, milin en büyük ölçüsü ile anma ölçüsü arasında fark yoktur. İşte bu nedenlerle delik ve mil toleransları söz konusu ise, anma ölçüsünden geçen ve ölçü farklarına asıl olan çizgiye sıfır çizgisi denmiştir.
Normal delik sistemi (Yukarıda)
Toleranslardaki harflerin anlamı
Gerek resimler üzerindeki toleranslar gerekse mastarlar üzerine yazılan semboller ve bir tolerans alanının sıfır çizgisine göre durumu ISO tolerans sisteminde de harflerle belirtilmektedir.
En büyük ölçü ile en küçük ölçü arasındaki alan olan tolerans alanı,, deliklerde A dan Z , ZA,, ZB, ZC ye kadar büyük harflerle, millerde ise yine a dan z, za, zb, zc ye kadar küçük harflerle gösterilir.
Normal mil sistemi (yukarıda)
Normal delik sisteminde, yukarı ölçü farkı deliğin toleransına ve aşağı ölçü farkı sıfıra, normal mil sisteminde ise aşağı ölçü farkı milin toleransına ve yukarı ölçü farkı da sıfıra eşittir.
Bu özelliğe dayanılarak deliklerde H harfi aşağı ölçü farkının sıfıra eşit olduğunu,,millerde ise h harfi yukarı ölçü farkının sıfıra eşit olduğunu göstermektedir.Bu şekilde sıfır çizgisine dayanan tolerans alanları H ve h harfleri ile işaretlenmiş olduklarından normal delik daima H harfi ile, normal mil de h harfi ile gösterilir.. Normal delik sistemindeki H deliklerine a dan zc ye kadar olan miller, normal mil sistemindeki h miline de A dan ZC ye kadar olan delikler alıştırılır.
Bu arada i, L, O, O, V, W, Y büyük harfleri ile i, I, o. q, v, w, y küçük harfleri, herhangi bir karışıklığa yol açılmaması için kullanılmamıştır.
Harflerin yanındaki rakamlar
ISO tolerans sisteminde herhangi bir ölçüye verilecek olan toleransı belirtmek için bu tolerans alanını gösteren harfin yanına F7, G9, H8, f8, g10, h7 gibi kalitenin numaraları yazılır. örneğin bunlardan h7, mile ait toleransın h geçmesinin 7. kalite alıştırmasına uygun olacağını gösterir.
Yukarıdaki şekilde, bir kaç kalitesi ile belirtilmiş bulunan üç değişik toleransın birbirleriyle karşılaştırılması ve sıfır çizgisine göre durumları gösterilmiştir.
Teknik resimde toleransların gösterilmesi
Yapım resimlerinde deliklere ve iç ölçülere ait olan toleranslar büyük harflerle ve ölçünün sağ üst yanına, millerin toleransları da küçük harflerle ve sağ alt yanına yazılır (Yukarıdaki şekil). Ayrıca şeklin uygun bir yerine de tolerans anteti çizilir.
Bu yazımızda delik ve mil toleransları konusuna, alıştırma sistemlerine değinmeye çalıştık. Delik ve miller arasındaki geçmeler, toleranslardaki harflerin anlamları, toleransların teknik resimde gösterilmesi gibi konuları işledik. Yeni yazılarda buluşmak dileği ile.
Geçme Toleransları ve Tolerans Çiftleri – Ders 3
Teknik resim dersleri ve İmalat işlemleri konusunu ilgilendiren bu yazımız tolerans çiftleri ve geçme toleransları hakkında olacak. Birbiriyle çalışan iki makine elemanının istenen biçimde çalışması için sahip olmaları istenen maximum ve minimum ölçüleri tolerans çiftleriyle ifade edilir.
o Boşluklu Geçme Tolerans Çiftleri
Geçme Toleransları
İki makine elemanının birlikte çalışmasını sağlayan ölçülerinin toleransı bu iki elemanın birlikte hangi durumlarda çalışacağını belirler. Bu durumlar çok gevşekten çok sıkıya kadar değişir.
• Tam boşluksuz konum “H” büyük veya küçük harf ile belirtilir.
• “A” dan “G” ye kadar olan büyük veya küçük harfler boşluklu geçmeler için,
• “J” den “Z” ye kadar olan büyük veya küçük harfler ise sıkı geçmeler için kullanılırlar.
(Not: I, L, O, Q büyük veya küçük harfleri tolerans gösteriminde kullanılmazlar)
Tolerans Çiftleri
ISO tolerans sisteminde, aynı bir normal deliğe çeşitli miller veya aynı bir normal mile de çeşitli delikler alıştırılmak suretiyle elde edilen geçmeler, geçme gruplarını oluşturmuşlardır. Buna göre normal delik sisteminde H6, H7, H8, H9, H10, H11,H12 normal mil sisteminde ise h5, h6, h8, h9, h10, h11 ve h12 grupları vardır.
Makine yapımında bu geçme gruplarından H6, H7, H8, H11 ve h5, h6, h8, h9 ve h11 genellikle bütün ihtiyaçları karşılamaktadır.
Boşluklu Geçme Tolerans Çiftleri
H7-h6 : Yüzeyleri yağlanarak geçirilen makine elemanları için kullanılır. Örnek: Sık değiştirilmesi gereken kasnak göbekleri, tespit bilezikleri, kavramalar, hareketli tezgahparçaları.
Yaylı valf mili geçme toleransı H7-h6 geçme toleransına örnek. (Yukarıdaki şekil)
H7-g6 : Tutuk geçme toleransı. Örnek: Eksenel kayması gereken dişliler, kavramalar, biyel yatakları, pistonlar
Boşluklu geçmeye bir başka örnek :Yağ pompası eksantrik mil burcu (H7-g6) (Yukarıdaki şekil)
H8-h9 : Rahat geçme. Örnek: Transmisyon milleri tespit bilezikleri, kayış kasnaklar, dişliler, kavramalar vb.
H7-f7 : Hareketli geçme toleransı. Örneğin ; Takım tezgahları ana yataklar, krank şaftları,
H7-e8 : Boşluklu geçmeler için tolerans. Örnek sıcakta hareketliliğini devam ettirmesi gereken geçmeler
H7-d9 : Çok boşluklu geçmelerde kullanılan tolerans çifti
Sıkı geçme toleransları
H7- j6 : Tık tıklayarak geçirme toleransıdır: Ağaç çekiçle vurularak yapılan kolay sıkı geçmelerdir.Örnek: kayış kasnaklar, dişliler, el tekerleri, yatak burçları vs.
Göbek üzerine dişli geçme toleransına örnek (Yukarıdaki şekil)
H7-k6 : Çekiçle rahat geçirme türü geçme toleransına aittir: Örnek olarak; kasnaklar, rulman iç bilezikleri, el tekerleri vs.
Mil üzerine volan geçirme toleransı H7-k6 (Yukarıdaki şekil)
H8-n6 : Çekiçle zor geçirme türü geçme toleransıdır: Örneğin; kasnaklar, kavramalar, kaplinler gibi.
H7-n6 : Presle geçirme suretiyle yapılan geçmeler için kullanılan tolerans çifti : Örnek; Bir daha çıkarılmayacak kasnaklar, motor miline geçirilen rotorlar, muylu üstüne geçecek dişliler, göbek içlerine burçlar gibi geçme işlemleri için kullanılan geçme toleransı.
Motor mili geçme toleransı H7-n6 (Yukarıdaki şekil)
Preste geçme toleransları
Bunlar preste veya yuvanın ısıtılarak genleşmesini sağlayarak yapılan ve bir daha sökülemeyecek olan geçmelerdir.
H7-r6 : Orta şiddette sabit kuvvet etkisinde oynamayacak geçmeler. Örnek pik döküm göbek üstüne çelik çember geçirme, biyellerde yatak içine presle geçirilen burçlar vs.
Teknik Resimde Şekil ve Konum Toleransları
Teknik resim dersleri şekil ve konum toleransları ile devam ediyor. şekil ve konum toleranslarını, sembolleri ve teknik resimde nasıl gösterileceklerini bu bölümde işleyeceğiz.
• Şekil ve konum toleransları sembolleri
o Şekil ve konum toleransları sembollerinin resimler üzerinde gösterilmesi
▪ Tolerans çerçevelerinin toleranslı elemana birleştirilmesi:
▪ Şekil ve konum Toleranslarında Referans Elemanlarının belirtilmesi
Parça üretiminde uygunluk sağlamak için boyut toleransları ile birlikte ayrıca şekil ve konum toleransları kullanılır. Buna ait standartlar TS 1304’te verilmiş olup teknik resimler üzerinde şekil ve konum toleranslarının (Şekil, yön, konum ve yalpalama) sembolleme ve gösterme ilkelerini kapsar. Bu toleranslama yönteminin esas amacı, işlemenin ve birbirleri arasındaki değişebilmenin kusursuz koşullarını sağlamaktır.
Tolerans bölgesi tanımı: Bir geometrik elemanın (nokta, çizgi, yüzey veya orta düzlem) bir şekil veya konum toleransı, bu elemanı içine alan bölgeyi tanımlar, Toleranslanmış özelliğe ve bunun ölçülendirme tarzına göre:
• Bir daire içindeki boşluğun,
• Yuvarlak bir halka alanın,
• Paralel iki çizgi veya paralel iki doğru arasındaki alanın,
• Bir kürenin içindeki boşluğun
• Bir silindirin içindeki veya ortak eksenli iki silindir arasındaki boşluğun,
• Paralel iki yüzey veya paralel iki düzlem arasındaki boşluğun,
• Bir dikdörtgen pirizmanın içindeki boşluğun herbiri tolerans bölgesini tanımlar.
Referans elemanı: Kendisine göre yön, konum ve yalpalama toleransları verilen elemana, referans elemanı denir. Bir referans elemanının şekli, amacına uygun olarak kullanılabilmesi bakımından yeteri derecede doğru olmalıdır.
Şekil ve konum toleransları sembolleri
Şekil, yön, konum ve yalpalama toleranslarının herbiri yukarıdaki tabloda verildiği gibi bir sembolle gösterilmektedir
Şekil ve konum toleransları sembollerinin resimler üzerinde gösterilmesi
Tolerans çerçevesi:
Gerekli göstermeler, iki veya bazen üç göze ayrılmış bir dikdörtgen çerçeve içine yazılır. Bu gözler içine soldan sağa doğru sırasıyla,
• Tolerans uygulanması gerekli özelliğin sembolü (bu semboller yukarıdaki tablodaverilmiştir.
• Çizgisel ölçülendirme için, kullanılan birimdeki (Türkiye ve Avrupa’da mm) toleransın değeri (toplam değer), (bu değer, tolerans bölgesi daire veya silindir olursa 0- veya küre olursa “küre 0” işaretlerinden sonra gelir)
• Gerektiğinde referans eleman veya elemanlarını belirtmeye yarayan harf veya harfler yazılır.
Tolerans çerçevelerinin toleranslı elemana birleştirilmesi:
Tolerans çerçevesi, ucunda bir ok bulunan işaret çizgisi ile bu okun ucu, Tolerans, çizgiye veya yüzün kendisine uygulanıyorsa, elemanın çevresi üzerine veya çevrenin uzantısı üzerine (fakat bir ölçü çizgisine değil) gelmek suretiyle toleranslı elemana birleştirilir
Tolerans, eksene veya ölçülendirilmiş kısmın orta düzlemine uygulandığında, ölçü çizgisinin uzantısında bağlantı çizgisi üzerine gelmek suretiyle toleranslı elemana birleştirilir
Tolerans bölgesi, dairesel, silindirik veya küresel değilse bunun genişliği, toleranslı elemana toleransın çevresini birleştiren çizginin ucundaki okun yönünde bulunur.
Şekil ve konum Toleranslarında Referans Elemanlarının belirtilmesi
Referans elemanı veya elemanları, içi dolu bir üçgenle son bulan bir işaret çizgisi ile belirtilir ve sözkonusu üçgenin tabanı, Referans elemanı çizgi veya yüzeyin kendisi ise, elemanın çevresi veya çevrenin uzantısı üzerine konur (bir ölçü çizgisi üzerine değil),
Referans elemanı eksen veya orta düzlemin ölçülendirilmiş kısmı olduğunda, bağlantı çizgisi ve ölçü çizgisi uzantısı üzerine konur. (Yukarıda)
Tolerans, herhangi bir yerde bulunan belirtilmiş bir uzunluğa uygulanıyorsa, bu uzunluğun değeri, toleransın değerinin sonuna, eğik bir çizgi ile ayrılmış olarak eklenmelidir. Bir yüzey olması halinde ise, ayni gösterme kullanılır. Bu, toleransın her konum ve her yönde uzunlukları belirtilmiş bütün çizgilere uygulanacağı anlamına gelir. (Yukarıda)
Tam bir elemanın toleranslanmasında, aynı cinsten fakat daha küçük bir tolerans belirli bir uzunluğa aitse, bu ikinci tolerans birincinin altına yazılır.(yukarıda)
Toleransı, elemanın yalnız bir kısmına uygulamak gerekiyorsa, bu kısım yukarıda gösterildiği gibi ölçülendirilir
Toleranslı elemana, referans elemanına veya her ikisine uygulanan en çok malzeme koşuluna-göre, ya tolerans değerinin sonuna ya referans değerinin sonuna ya da her ikisinin sonuna yerleştirilmiş (M) sembolü ile gösterilir. (Yukarıda)
Bir eleman için konum veya herhangi bir şekil toleransları bahis konusu ise, konumu veya şeklin kendisini belirten ölçüler toleranslanmış olmamalıdır. Bir eleman için eğim toleransları bahis konusu ise, açının kendisini belirten ölçüler toleranslanmışolmamalıdır. Bu anma ölçüleri çerçeve içine alınır.
ilgili gerçek boyutlar yalnızca belirli konum, herhangi bir şekil veya eğim toleransları ile sınırlanırlar.
Bir çizelge ile ölçüleri verilen resimler üzerinde Şekil ve konum toleransları, tolarensçerçevesinin ikinci gözünde küçük harflerle gösterilmelidir. Toleransların değeri ölçü çizelgesinde verilmelidir
Değişik olarak, her toleransa ait göstermeler resim üzerinde ayrı, ayrı gösterildiği gibi bunları bir çizelgede gruplamak mümkündür. (Yukarıda)
Tolerans bölgeleri seçimi ve Alıştırmalar
Bu yazıda tolerans bölgeleri, bunların seçimi ve alıştırmalar, alıştırma tipleri, alıştırmalardaki geçmelerin harf olarak karşılıkları, yani harflerin anlamı üzerinde durulacak ve normal mil, normal delik sistemlerine ait tolerans tabloları paylaşılacaktır.
• Tolerans bölgelerinin seçimi
o Normal delik sistemine göre geçme toleransları tabloları
o Normal mil sistemine göre Alıştırma toleransları tabloları
• Alıştırma ve geçme çeşitleri
Tolerans bölgelerinin seçimi
Tolerans bölgeleri elden gelindiği kadar aşağıdaki şekillerde verilen mil ve delik sembollerine uyanlar arasından, özellikle çerçeveli semboller arasından seçilmelidir. Alıştırmada, öncelikle normal delik sistemi seçilmelidir.
Normal mil sistemi ancak kullanılması belirli bir ekonomik üstünlük sağladığında tercih edilmelidir. Bundan sonra çalışma koşullarına en iyi cevap verecek veya uyacak olan en küçük ve en büyük boşluk veya sıkılıkların tolerans sembolleri ve bunların değerleri seçilmelidir.
Alıştırmalar
Birbirlerine takılacak iki parçanın, montajından önceki ölçüleri arasındaki fark sonucu meydana gelen bağıntıya ALIŞTIRMA denir.
Genel olarak deliğin ve milin tolerans alanlarının birbirine göre aldığı konumlar, boşluklu alıştırma, belirsiz alıştırma (boşluklu veya sıkı), sıkı alıştırma meydana getirir.
normal mil sistemi h5 alıştırma toleransları tablosu
Görüldüğü gibi normal delik sisteminde temel ölçü olarak deliğin ölçüsü kabul edilir. Normal mil sisteminde ise milin ölçüsü temel ölçü kabul edilir.
Normal delik sistemine göre geçme toleransları tabloları
Normal Delik Sistemi H6 Alıştırma
Normal Delik Sistemi H8
Normal Delik Sistemi H10 ve H11
Normal Delik Sistemi H7 alıştırma
Normal Delik Sistemi H9
Normal Delik sistemi H12 ve h13
Normal mil sistemine göre Alıştırma toleransları tabloları
Normal mil sistemi h5 alıştırma
Normal Mil sistemi h8 toleransı
h10 ve h11 geçme tablosu
Normal Mil Sistemi h6 toleransı
Normal mil sistemi h9 toleransı
h12 ve h13 geçme toleransları
Alıştırma ve geçme çeşitleri
Aşağıdaki tabloda Hassas, ince, orta ve kaba alıştırma tiplerinde geçme cinsleri verilmiştir. Normal delik ve normal mil sisteminde Hareketsiz geçmeler, sıkı geçme, çakma geçme, tutuk geçme, hareketli geçme, kaygan geçme, döner geçme, tutuk döner geçme gibi geçme tiplerinin toleranslardaki harf karşılıkları ve geçmelerin nasıl yapılacağı (çekiçle, presle, elle vb.) verilmiştir.
Bu yazımızda toleranslarda geçme tipleri ve bunların harf olarak karşılıklarına yer verdik. Toleranslarda normal delik sistemine göre H5, H6, H8, H9, H10,H11,H12 ve H13 tolerans değerleri tabloları. Normal mil sistemine göre h5, h6,h8, h9,h10,h11,h12 ve h13 tolerans tabloları paylaştık. Yeni yayınlarda buluşmak dileği ile.
Ölçü Toleranslarının Teknik Resimde Gösterilmesi
Makine eğitimi sitesi olarak, Makine teknik resim bölümündeki bu yazımızda, Ölçü toleranslarının teknik resimde gösterilmesi konusunu işleyeceğiz. Ölçü toleransları sembollerle veya rakamlarla nasıl gösterilir? Birleşik parçalara ait toleranslar nasıl gösterilir. Toleransların tabloda gösterilmesi gibi konulara değineceğiz.
• Çizgisel boyutlara ait toleransların gösterilmesi
o Toleransların sembollerle gösterilmesi
o Toleransların rakamlarla gösterilmesi
▪ Simetrik toleransların gösterilmesi
▪ Ölçü sınırlarının gösterilmesi
▪ Bir yönden sınırlanan ölçünün gösterilmesi
o Birleşik parçalara ait toleransların gösterilmesi
o Toleransların tabloda gösterilmesi
o Toleransı verilmemiş boyutlar
Çizgisel boyutlara ait toleransların gösterilmesi
Çizgisel boyutlara ait toleranslar teknik resimde nasıl gösterilir bir kaç adımda işleyelim.
Toleransların sembollerle gösterilmesi
Ölçü toleranslarının sembollerle gösterilmesi
Tolerans verilecek kısma ait ölçü çizgisi üzerinde bulunan, esas ölçünün yanına yukarıda solda gösterildiği gibi ya tolerans sembolü konur ya da sağ taraftaki şekilde gösterildiği gibi sembolden sonra parantez içinde sapma değerleri mm. olarak verilir. Sapma değeri rakamları, esas ölçü rakamlarından daha küçük boyutlu olarak, sapmanın üst değeri üste, alt değeri ise alta gelecek şekilde yazılmalıdır.
Toleransların rakamlarla gösterilmesi
Çizgisel ölçü toleranslarının rakamlarla gösterilmesi
Toleransın sapma değerleri direkt olarak esas ölçünün yanına, daha küçük boyutlu rakamlarla, üst değeri üste gelecek şekilde ve mm olarak yazılır. Sapma değerlerinden biri sıfır ise sıfır rakamı ile gösterilmelidir.(yukarıdaki şekil)
Simetrik toleransların gösterilmesi
Simetrik toleransların gösterilmesi
Toleransa ait sapmaların mutlak değerleri Birbirine eşitse, sapmanın değeri esas ölçünün yanına ± işaretinden sonra yazılan tek bir rakamla belirtilmelidir.
Ölçü sınırlarının gösterilmesi
ölçü sınırlarının gösterilmesi
Toleransa ait sapma değerlerinden + değerde olan esas ölçü ile toplanıp en büyük ölçü olarak üst kısma. – değerde olanı da esas ölçüden çıkarılarak en küçük ölçü olarak alt kısma yazılabilir. Yukarıdaki şekilde, esas ölçüsü 30 mm, sapmaları + 0,1 ve -0,1 olan bir boyutun ölçü sınırlarının gösterilişi verilmektedir.
Bir yönden sınırlanan ölçünün gösterilmesi
Boyutun sadece bir yönde sınırlandırılması yetiyorsa bu boyut min ya da maxişaretlerinden biri ile gösterilmelidir.
Birleşik parçalara ait toleransların gösterilmesi
Birbirine geçmiş dişi ve erkek parçaların toleranslarını belirtmek için yukarıdaki şekilde gösterildiği gibi uygulanmalıdır. Bu gibi göstermelerde deliğin boyutu, milin boyutunun üzerine yazılmalıdır.
Toleransların tabloda gösterilmesi
Resim üzerinde tolerans değerlerini yazmak için yeterli yer yoksa veya çok fazla tolerans gösterilmek istendiğinde, tolerans değerleri yukarıdaki şekilde gösterildiği gibi resim kağıdının uygun bir yerine çizilen bir tablo yardımıyla verilebilir. Bu yapıldığında karmaşık bir çok belirtme önlenir, resim sade ve daha anlaşılır hale gelir, zamandan kazanılır ve hata yapılmasına meydan verilmemiş olur. Resim üzerine ilgili boyutların tolerans değerleri sembollerle gösterilir, tabloda da bu sembollerin sayısal değerleri veya ölçü sınırları verilir.
Toleransı verilmemiş boyutlar
Makina resimlerindeki bütün boyutlarda prensip olarak toleranslar belirtilmelidir. Ancak alıştırmalarla ilgisi bulunma-yan ve özel bir doğruluk derecesine gereksinme göstermeyen boyutlar için tolerans “toleransı belirtilmemiş boyutlar”a uygulanacak toleranslar adı altında yalnız bir yerde basit bir not halinde belirtilir.
Yukarıdaki şekilde doğrusal boyutlarda işleme niteliklerine göre izin verilen sapmalar verilmiştir. Bu sapmalar toleransı belirtilmemiş boyularda uygulanacak toleransları vermektedir.
Ölçü Toleransları – Açıklamalı Örnek Resimler
Örnek 1 – Flanşlar Vasıtasıyla Hareket İletimi
İki milin flanşlarla birleştirilerek milden mile hareket iletimi amaçlanmış ( flanşlaryeşil ve mavi renkle gösterilmiştir.)
• Örnek 1 – Flanşlar Vasıtasıyla Hareket İletimi
• Örnek 2 – Yataklanmış Mile Bağlı Kasnak Montaj Resmi
Flanşlar millere kama ve civata-somun yardımıyla tutturulmuş. Birbirlerine tutunmaları ise dişi ve erkek yapıyla sağlanmış. Yeşil olan girintili, mavi olan çıkıntılı yapıda.
Kademeli mile (Mil 2) kama ile monte edilmiş ve bilezikle(sarı) kısıtlanmış dişli çark (turuncu) mevcut.
Örnekte, önce geçme cinsine göre tolerans nitelikleri belirlenmiş ve her niteliğe denk düşen alt ve üst sapmalar detay resimlerde, rakamsal olarak yerine yazılmıştır.
• Flanş 1 – Mil 1 = İnce alıştırma tutuk geçme (H7/k6)
• Flanş 1 – Flanş 2 = (flanşlar dişi ve erkekli) Orta alıştırma serbest geçme (H8/cJ10)
• Flanş 1 kama kanalı genişliği = P9 (TS 147’ye göre)
• Flanş 2 – Mil 2 = İnce alıştırma çakma geçme (H7/m6)
• Flanş 2 ve dişli kama kanalı genişliği = P9 (TS 147’ye göre)
• Dişli – Mil 2 = lnce alıştırma sıkı geçme (H7/n6)
• Mildeki kama kanalları genişliği = P9 (TS 147’ye göre)
• Ara bilezik – Mil 2 = (Sarı renkle gösterilen) Kaba alıştırma kaba geçme-1 (H11/h11)
FLANŞ 1
FLANŞ 2
MİL 1
MİL 2
DİŞLİ
ARA BİLEZİK
Örnek 2 – Yataklanmış Mile Bağlı Kasnak Montaj Resmi
Yataklanmış bir kademeli mile montajlanmış bir kayış kasnağı. Montajda kullanılan parçalar: Rulman, Yağ keçesi, rondela, altıköşe somun, civata, taçlı somun, gupilya, kama.
• Kapak – Gövde =
Orta alıştırma Serbest geçme (H8 / d10)
• Kapak – Rulman =
K7 (Rulman kataloğundan)
• Mil – Rulman =
k6 (Rulman kataloğundan)
• Yağ keçesi yuvası =
H7 (Yağ keçesi kataloğundan)
• Kasnak – Mil =
İnce alıştırma tutuk geçme (H7 / k6)
• Kasnak – kama kanalı genişliği =
Js9 (TS 147’ye göre)
• Mil kama kanalı genişliği = N9 (TS 147‘ye göre)
MONTAJ RESMİ
GÖVDE
KAPAK
KADEMELİ MİL
KAYIŞ KASNAĞI
Ölçü Toleransları – Açıklamalı Örnek Resimler
Örnek 1 – Flanşlar Vasıtasıyla Hareket İletimi
İki milin flanşlarla birleştirilerek milden mile hareket iletimi amaçlanmış ( flanşlaryeşil ve mavi renkle gösterilmiştir.)
• Örnek 1 – Flanşlar Vasıtasıyla Hareket İletimi
• Örnek 2 – Yataklanmış Mile Bağlı Kasnak Montaj Resmi
Flanşlar millere kama ve civata-somun yardımıyla tutturulmuş. Birbirlerine tutunmaları ise dişi ve erkek yapıyla sağlanmış. Yeşil olan girintili, mavi olan çıkıntılı yapıda.
Kademeli mile (Mil 2) kama ile monte edilmiş ve bilezikle(sarı) kısıtlanmış dişli çark (turuncu) mevcut.
Örnekte, önce geçme cinsine göre tolerans nitelikleri belirlenmiş ve her niteliğe denk düşen alt ve üst sapmalar detay resimlerde, rakamsal olarak yerine yazılmıştır.
• Flanş 1 – Mil 1 = İnce alıştırma tutuk geçme (H7/k6)
• Flanş 1 – Flanş 2 = (flanşlar dişi ve erkekli) Orta alıştırma serbest geçme (H8/cJ10)
• Flanş 1 kama kanalı genişliği = P9 (TS 147’ye göre)
• Flanş 2 – Mil 2 = İnce alıştırma çakma geçme (H7/m6)
• Flanş 2 ve dişli kama kanalı genişliği = P9 (TS 147’ye göre)
• Dişli – Mil 2 = lnce alıştırma sıkı geçme (H7/n6)
• Mildeki kama kanalları genişliği = P9 (TS 147’ye göre)
• Ara bilezik – Mil 2 = (Sarı renkle gösterilen) Kaba alıştırma kaba geçme-1 (H11/h11)
FLANŞ 1
FLANŞ 2
MİL 1
MİL 2
DİŞLİ
ARA BİLEZİK
Örnek 2 – Yataklanmış Mile Bağlı Kasnak Montaj Resmi
Yataklanmış bir kademeli mile montajlanmış bir kayış kasnağı. Montajda kullanılan parçalar: Rulman, Yağ keçesi, rondela, altıköşe somun, civata, taçlı somun, gupilya, kama.
• Kapak – Gövde =
Orta alıştırma Serbest geçme (H8 / d10)
• Kapak – Rulman =
K7 (Rulman kataloğundan)
• Mil – Rulman =
k6 (Rulman kataloğundan)
• Yağ keçesi yuvası =
H7 (Yağ keçesi kataloğundan)
• Kasnak – Mil =
İnce alıştırma tutuk geçme (H7 / k6)
• Kasnak – kama kanalı genişliği =
Js9 (TS 147’ye göre)
• Mil kama kanalı genişliği = N9 (TS 147‘ye göre)
MONTAJ RESMİ
GÖVDE
KAPAK
KADEMELİ MİL
KAYIŞ KASNAĞI
Geometrik Ölçülendirme ve Toleranslandırma
Teknik resim derslerinde geometrik toleranslar olarak bilinen şekil ve konum toleransları, profil toleransları, salgı toleransları gibi konulardan bahsedeceğiz. Bunların teknik resimde gösterimi ve sembollerin anlamına değineceğiz.
o Geometrik toleranslandırma yapmanın amaçları
o Geometrik toleranslandırmanın avantajları
▪ Tasarımda parça unsurlarının gerçek işlev ve ilişkilerinin göz önüne alınmasının sağlanması
▪ Ortak, kolay öğrenilebilir bir dil oluşturulması
o Datum Sembolünün uygulanması
• Geometrik toleranslardaki sembollerin anlamı
o Şekil ve Biçim toleransları (Bağlı Olmayan Özellik)
o Profil Toleransları (Bağlı Olan veya Olmayan Özellik)
o Düzenleme Toleransları (Bağlı Özellik)
o Yerleşim Toleransları (Bağlı Özellik)
o Salgı Toleransları (Bağlı Özellik)
Bu şekilde tasarımlanmış bir parça :
Bu şekilde üretilirse ne olur ?
Parçanın toleransları belirtilirken 0.3 mm + ve – tolerans verilmiş. Parçayı ölçtüğümüzde 50.3 değerini bulup tolerans dahilinde işlenmiş olduğunu düşünebiliriz. Ancak orta kısmından ölçtüğümüzde 50.1 değeri ile karşılaşırız.
Bir parçanın kabul edilebilir olması için, kullanıldığı yere bağlı olarak, boyutsal uygunluk ile birlikte, aynı zamanda, doğru, yuvarlak, silindir, düz vb. olması da gerekebilir.
Geometrik toleranslandırma
Parça unsurlarının büyüklüklerinin yanında başka özelliklerinin de toleranslandırılmasına duyulan ihtiyaç, geometrik toleranslandırma adı verilen, daha hassas bir toleranslandırma yöntemini ortaya çıkardı.
Bu yeni uygulama, tasarımcıların aşağıdaki tabloda verilen, şekil, düzenleme, yerleşim, salgı ve profil değerlerinin de gerektiği zaman toleranslandırmalarınısağladı.
Bu toleranslandırma, değiştirilebilirliği en yüksek düzeyde sağlanmanın yolunu açtı.
Geometrik toleranslandırmayı 3 ana grupta toplayabiliriz:
• Düzenleme, Yerleşim, Salgı toleransları
Geometrik toleranslandırma yapmanın amaçları
Üretim maliyetlerini azaltmak.
Parça unsurlarının gerçek işlev ve ilişkilerinin, tasarım sırasında göz önüne alınmasını sağlamak.
Tasarım-üretim-muayene birimleri arasında dil birliği sağlamak.
İleri teknolojiyi kavramak/ileri teknolojiye yetişmek.
Geometrik toleranslandırmanın avantajları
Maliyetlerin Azaltılması
İki örnek parçadan hangisinin üretim maliyeti yüksek sizce?
Birinci parçada parçanın kalınlığı için verilen tolerans, parçanın iki yüzeyinin paralelliğini sağlamak için mi, yoksa parçanın kalınlık ölçüsü gerçekten kritik olduğu için mi verilmiş?
Eğer parçanın kalınlığı kritik değil ise (parçanın başka bir parça ile geçme ilişkisi yok ise), bu ölçünün toleransını geniş verip, paralelliği geometrik tolerans ile sağlamak daha uygun bir yoldur. İkinci parça böyle bir düşünce ile tasarımlanmıştır.
İkinci parçanın imalatı, birinci parçaya göre daha düşük maliyet ile gerçekleşecektir.
Tasarımda parça unsurlarının gerçek işlev ve ilişkilerinin göz önüne alınmasının sağlanması
Yukarıdaki ölçülendirme, deliğin konumu için A datumunun birinci öncelikli, B datumunun ise ikinci öncelikli olduğunu gösteriyor. Tasarımcı, iki parçanın A yüzeylerinden birbiri üzerine oturmasının, bütünün fonksiyonu açısından önemli olduğunu söylemektedir.
Bu parçayı işleyecek operatör, parçayı A yüzeyine oturtup, dayamayı B yüzeyinden yaparak deliği delecektir.
Parçayı ölçecek olan muayeneci de, aynı şekilde, parçayı A yüzeyine oturtup, B yüzeyini dayadıktan sonra ölçümü yapacaktır.
Ortak, kolay öğrenilebilir bir dil oluşturulması
ÜÇ DELİK A,B,C DATUMLARINA GÖRE EN FAZLA MALZEME DURUMUNDA Ø 0.25 TOLERANS DAHİLİNDE DOĞRU KONUMDA OLACAKTIR.
B YÜZEYİ A YÜZEYİNE 0.03 DAHİLİNDE DİK OLACAKTIR.
C YÜZEYİ A VE B YÜZEYLERİNE 0.03 DAHİLİNDE DİK OLACAKTIR
Datum Seçimi
Datum, bir parçayla ilgili boyutlandırmanın doğru yerden başlayabilmesi için, parça üzerinde gerek duyulan unsurdur. Datumlar, genellikle fiziksel olarak erişilebilen ve toleranslandırılan özellikle işlevsel ilişkileri olan unsurlardan seçilir. Atölyelerde, ölçüm pleytlerinin yüzeyi, tezgah yatakları veya takımların dayama yüzeyleri datumolarak kullanılır.
Datumların her zaman ‘görünür’ olması gerekmez. Diğer bazı özellikleri kullanarak hesaplanabilecek görünmez yüzeyler, eksenler, doğrular veya noktalar da datum olarak kullanılabilir.
Örneğin bir dağın 1600 m. olduğu söylenirken, deniz yüzeyi seviyesi datum olarak kabul edilmektedir. Burada bir dağın yüksekliğini tanımlamak için teorik bir datumoluşturulmaktadır. Üretimde de, cıvata hatve çapları, bilgisayar yazılımlarıyla oluşturulan özellikler, görünmeyen datumlar olarak kullanılmaktadır. Ancak bu tür datumlara ulaşmanın ve onları kullanabilmenin daha zor olduğu kabul edilmelidir.
Parçalar tasarımlanırken, üretilirken ve ölçülürken datumlar dikkate alınır. Tasarımcının belirlediği datumların üretici ve muayeneci tarafından da izlenebilir ve erişilebilir olması gerekir.
Datum Sembolünün uygulanması
Parçaya ait bir unsurun datum olarak tanımlanması gerektiğinde, datum büyük harf ile gösterilir ve unsura bir üçgen ile bağlanır. Bağlantı üçgeni içi dolu veya boş olabilir. (Aşağıda şekil 1 ve 2)
Datum üçgeni ya unsura ait olan bir dış çizgi üzerine, ya da dış çizgiden uzatılan bir çizgi üzerine yerleştirilir (Yukarıda şekil 3)
Datumun bir eksen veya orta düzlem olması durumunda, datum üçgeni boyut çizgisi üzerine yerleştirilir (Aşağıdaki şekil 4, 5 ve 6).
İki ok başı için yeterli alanın olmaması durumunda, datum üçgeni oklardan birinin yerini alabilir (yukarıdaki şekil 5 ve 6).
Eğer datum üçgeni, doğrudan eksen üzerine konursa, hangi unsurun datum olduğu açık olarak gösterilmelidir. (Şekil 7)
Eğer bir yüzey datum olarak seçilmiş ise, datum üçgeni, yüzeyin üzerindeki bir noktadan çıkan doğru üzerine konur (Şekil 8).
Eğer geometrik tolerans kutusu datuma doğrudan bağlanabilirse, datum için bir harf kullanılmayabilir . (şekil 9)
Geometrik toleranslardaki sembollerin anlamı
Şekil ve Biçim toleransları (Bağlı Olmayan Özellik)
Bu toleranslar belirtilirken herhangi bir datuma bağlı olarak verilmezler. Tolerans değerleri belirlenirken, boyut toleransının değeri göz önüne alınmalıdır.
Geometrik toleransın değeri boyut toleransının değerinin yarısından daha az olmalıdır. Toleranslandırılan unsur en fazla malzeme durumunda iken, unsurun yüzey ya da yüzeyleri boyutsal kusursuz biçimi belirleyen örtünün dışına çıkmamalıdır (örtüşme kuralı).
Profil Toleransları (Bağlı Olan veya Olmayan Özellik)
Profil toleransları bir doğrunun veya yüzeyin profili ile ilgili toleranslardır. Bu toleranslar bir datuma bağlı olarak verilebilirler. Geometrik olarak tanımlanabilen bir doğru ya da yüzeyin, tanımlanmış profilden sapma miktarını belirler.
Düzenleme Toleransları (Bağlı Özellik)
Diklik, paralellik, açısallık bir unsurun düzenlenmesi ile ilgili toleranslardır. Bu toleranslar belirtilirken bir datuma bağlı olarak verilirler. Bu toleranslar verilirken malzeme koşulu (MMC veya LMC) belirtilmelidir. Diklik, paralellik ve açısallıktoleranslarının aynı zamanda düzlemsellik ve doğrusallığı kontrol ettiği göz önüne alınmalıdır.
Yerleşim Toleransları (Bağlı Özellik)
Simetriklik, konum ve eşmerkezlilik bir unsurun yerleştirilmesi ile ilgili toleranslardır. Bu toleranslar belirtilirken bir datuma bağlı olarak verilirler. Konum toleransı verilirken malzeme koşulu (MMC veya LMC) belirtilmelidir. Simetri ve eşmerkezlilikyalnızca RFS durumunda geçerlidir ve MMC ve LMC uygulanmaz.
Simetriklik toleransının aynı zamanda düzlemsellik ve doğrusallığı, konum toleransının aynı zamanda doğrusallık ve dikliği, eşmerkezlilik toleransının aynı zamanda düzlemsellik ve doğrusallığı kontrol ediyor olduğu göz önüne alınmalıdır.
Salgı Toleransları (Bağlı Özellik)
Salgı toleransları silindirik bir unsurun dönme yüzeyinin eksene göre konumu veya alın yüzeylerinin yalpası ile ilgili toleranslardır. Bu toleranslar bir datuma bağlı olarak verilirler.
Dairesel salgı toleransının aynı zamanda dairesellik ve eşmerkezliliği, toplam salgı toleransının aynı zamanda doğrusallık, açısallık, koniklik, dairesellik ve alında düzlemselliği kontrol ettiği göz önüne alınmalıdır.
İlgili Yayınlar
Teknik Resimde Şekil ve Konum Toleransları
Teknik resim dersleri şekil ve konum toleransları ile devam ediyor. şekil ve konum toleranslarını, sembolleri ve teknik resimde nasıl gösterileceklerini bu bölümde işleyeceğiz.
• Şekil ve konum toleransları sembolleri
o Şekil ve konum toleransları sembollerinin resimler üzerinde gösterilmesi
▪ Tolerans çerçevelerinin toleranslı elemana birleştirilmesi:
▪ Şekil ve konum Toleranslarında Referans Elemanlarının belirtilmesi
Parça üretiminde uygunluk sağlamak için boyut toleransları ile birlikte ayrıca şekil ve konum toleransları kullanılır. Buna ait standartlar TS 1304’te verilmiş olup teknik resimler üzerinde şekil ve konum toleranslarının (Şekil, yön, konum ve yalpalama) sembolleme ve gösterme ilkelerini kapsar. Bu toleranslama yönteminin esas amacı, işlemenin ve birbirleri arasındaki değişebilmenin kusursuz koşullarını sağlamaktır.
Tolerans bölgesi tanımı: Bir geometrik elemanın (nokta, çizgi, yüzey veya orta düzlem) bir şekil veya konum toleransı, bu elemanı içine alan bölgeyi tanımlar, Toleranslanmış özelliğe ve bunun ölçülendirme tarzına göre:
• Bir daire içindeki boşluğun,
• Yuvarlak bir halka alanın,
• Paralel iki çizgi veya paralel iki doğru arasındaki alanın,
• Bir kürenin içindeki boşluğun
• Bir silindirin içindeki veya ortak eksenli iki silindir arasındaki boşluğun,
• Paralel iki yüzey veya paralel iki düzlem arasındaki boşluğun,
• Bir dikdörtgen pirizmanın içindeki boşluğun herbiri tolerans bölgesini tanımlar.
Referans elemanı: Kendisine göre yön, konum ve yalpalama toleransları verilen elemana, referans elemanı denir. Bir referans elemanının şekli, amacına uygun olarak kullanılabilmesi bakımından yeteri derecede doğru olmalıdır.
Şekil ve konum toleransları sembolleri
Şekil, yön, konum ve yalpalama toleranslarının herbiri yukarıdaki tabloda verildiği gibi bir sembolle gösterilmektedir
Şekil ve konum toleransları sembollerinin resimler üzerinde gösterilmesi
Tolerans çerçevesi:
Gerekli göstermeler, iki veya bazen üç göze ayrılmış bir dikdörtgen çerçeve içine yazılır. Bu gözler içine soldan sağa doğru sırasıyla,
• Tolerans uygulanması gerekli özelliğin sembolü (bu semboller yukarıdaki tablodaverilmiştir.
• Çizgisel ölçülendirme için, kullanılan birimdeki (Türkiye ve Avrupa’da mm) toleransın değeri (toplam değer), (bu değer, tolerans bölgesi daire veya silindir olursa 0- veya küre olursa “küre 0” işaretlerinden sonra gelir)
• Gerektiğinde referans eleman veya elemanlarını belirtmeye yarayan harf veya harfler yazılır.
Tolerans çerçevelerinin toleranslı elemana birleştirilmesi:
Tolerans çerçevesi, ucunda bir ok bulunan işaret çizgisi ile bu okun ucu, Tolerans, çizgiye veya yüzün kendisine uygulanıyorsa, elemanın çevresi üzerine veya çevrenin uzantısı üzerine (fakat bir ölçü çizgisine değil) gelmek suretiyle toleranslı elemana birleştirilir
Tolerans, eksene veya ölçülendirilmiş kısmın orta düzlemine uygulandığında, ölçü çizgisinin uzantısında bağlantı çizgisi üzerine gelmek suretiyle toleranslı elemana birleştirilir
Tolerans bölgesi, dairesel, silindirik veya küresel değilse bunun genişliği, toleranslı elemana toleransın çevresini birleştiren çizginin ucundaki okun yönünde bulunur.
Şekil ve konum Toleranslarında Referans Elemanlarının belirtilmesi
Referans elemanı veya elemanları, içi dolu bir üçgenle son bulan bir işaret çizgisi ile belirtilir ve sözkonusu üçgenin tabanı, Referans elemanı çizgi veya yüzeyin kendisi ise, elemanın çevresi veya çevrenin uzantısı üzerine konur (bir ölçü çizgisi üzerine değil),
Referans elemanı eksen veya orta düzlemin ölçülendirilmiş kısmı olduğunda, bağlantı çizgisi ve ölçü çizgisi uzantısı üzerine konur. (Yukarıda)
Tolerans, herhangi bir yerde bulunan belirtilmiş bir uzunluğa uygulanıyorsa, bu uzunluğun değeri, toleransın değerinin sonuna, eğik bir çizgi ile ayrılmış olarak eklenmelidir. Bir yüzey olması halinde ise, ayni gösterme kullanılır. Bu, toleransın her konum ve her yönde uzunlukları belirtilmiş bütün çizgilere uygulanacağı anlamına gelir. (Yukarıda)
Tam bir elemanın toleranslanmasında, aynı cinsten fakat daha küçük bir tolerans belirli bir uzunluğa aitse, bu ikinci tolerans birincinin altına yazılır.(yukarıda)
Toleransı, elemanın yalnız bir kısmına uygulamak gerekiyorsa, bu kısım yukarıda gösterildiği gibi ölçülendirilir
Toleranslı elemana, referans elemanına veya her ikisine uygulanan en çok malzeme koşuluna-göre, ya tolerans değerinin sonuna ya referans değerinin sonuna ya da her ikisinin sonuna yerleştirilmiş (M) sembolü ile gösterilir. (Yukarıda)
Bir eleman için konum veya herhangi bir şekil toleransları bahis konusu ise, konumu veya şeklin kendisini belirten ölçüler toleranslanmış olmamalıdır. Bir eleman için eğim toleransları bahis konusu ise, açının kendisini belirten ölçüler toleranslanmışolmamalıdır. Bu anma ölçüleri çerçeve içine alınır.
ilgili gerçek boyutlar yalnızca belirli konum, herhangi bir şekil veya eğim toleransları ile sınırlanırlar.
Bir çizelge ile ölçüleri verilen resimler üzerinde Şekil ve konum toleransları, tolarensçerçevesinin ikinci gözünde küçük harflerle gösterilmelidir. Toleransların değeri ölçü çizelgesinde verilmelidir
Değişik olarak, her toleransa ait göstermeler resim üzerinde ayrı, ayrı gösterildiği gibi bunları bir çizelgede gruplamak mümkündür. (Yukarıda)
Tolerans bölgeleri seçimi ve Alıştırmalar
Bu yazıda tolerans bölgeleri, bunların seçimi ve alıştırmalar, alıştırma tipleri, alıştırmalardaki geçmelerin harf olarak karşılıkları, yani harflerin anlamı üzerinde durulacak ve normal mil, normal delik sistemlerine ait tolerans tabloları paylaşılacaktır.
• Tolerans bölgelerinin seçimi
o Normal delik sistemine göre geçme toleransları tabloları
o Normal mil sistemine göre Alıştırma toleransları tabloları
• Alıştırma ve geçme çeşitleri
Tolerans bölgelerinin seçimi
Tolerans bölgeleri elden gelindiği kadar aşağıdaki şekillerde verilen mil ve delik sembollerine uyanlar arasından, özellikle çerçeveli semboller arasından seçilmelidir. Alıştırmada, öncelikle normal delik sistemi seçilmelidir.
Normal mil sistemi ancak kullanılması belirli bir ekonomik üstünlük sağladığında tercih edilmelidir. Bundan sonra çalışma koşullarına en iyi cevap verecek veya uyacak olan en küçük ve en büyük boşluk veya sıkılıkların tolerans sembolleri ve bunların değerleri seçilmelidir.
Alıştırmalar
Birbirlerine takılacak iki parçanın, montajından önceki ölçüleri arasındaki fark sonucu meydana gelen bağıntıya ALIŞTIRMA denir.
Genel olarak deliğin ve milin tolerans alanlarının birbirine göre aldığı konumlar, boşluklu alıştırma, belirsiz alıştırma (boşluklu veya sıkı), sıkı alıştırma meydana getirir.
normal mil sistemi h5 alıştırma toleransları tablosu
Görüldüğü gibi normal delik sisteminde temel ölçü olarak deliğin ölçüsü kabul edilir. Normal mil sisteminde ise milin ölçüsü temel ölçü kabul edilir.
Normal delik sistemine göre geçme toleransları tabloları
Normal Delik Sistemi H6 Alıştırma
Normal Delik Sistemi H8
Normal Delik Sistemi H10 ve H11
Normal Delik Sistemi H7 alıştırma
Normal Delik Sistemi H9
Normal Delik sistemi H12 ve h13
Normal mil sistemine göre Alıştırma toleransları tabloları
Normal mil sistemi h5 alıştırma
Normal Mil sistemi h8 toleransı
h10 ve h11 geçme tablosu
Normal Mil Sistemi h6 toleransı
Normal mil sistemi h9 toleransı
h12 ve h13 geçme toleransları
Alıştırma ve geçme çeşitleri
Aşağıdaki tabloda Hassas, ince, orta ve kaba alıştırma tiplerinde geçme cinsleri verilmiştir. Normal delik ve normal mil sisteminde Hareketsiz geçmeler, sıkı geçme, çakma geçme, tutuk geçme, hareketli geçme, kaygan geçme, döner geçme, tutuk döner geçme gibi geçme tiplerinin toleranslardaki harf karşılıkları ve geçmelerin nasıl yapılacağı (çekiçle, presle, elle vb.) verilmiştir.
Bu yazımızda toleranslarda geçme tipleri ve bunların harf olarak karşılıklarına yer verdik. Toleranslarda normal delik sistemine göre H5, H6, H8, H9, H10,H11,H12 ve H13 tolerans değerleri tabloları. Normal mil sistemine göre h5, h6,h8, h9,h10,h11,h12 ve h13 tolerans tabloları paylaştık. Yeni yayınlarda buluşmak dileği ile.
Geçme Toleransları ve Tolerans Çiftleri – Ders 3
Teknik resim dersleri ve İmalat işlemleri konusunu ilgilendiren bu yazımız tolerans çiftleri ve geçme toleransları hakkında olacak. Birbiriyle çalışan iki makine elemanının istenen biçimde çalışması için sahip olmaları istenen maximum ve minimum ölçüleri tolerans çiftleriyle ifade edilir.
o Boşluklu Geçme Tolerans Çiftleri
Geçme Toleransları
İki makine elemanının birlikte çalışmasını sağlayan ölçülerinin toleransı bu iki elemanın birlikte hangi durumlarda çalışacağını belirler. Bu durumlar çok gevşekten çok sıkıya kadar değişir.
• Tam boşluksuz konum “H” büyük veya küçük harf ile belirtilir.
• “A” dan “G” ye kadar olan büyük veya küçük harfler boşluklu geçmeler için,
• “J” den “Z” ye kadar olan büyük veya küçük harfler ise sıkı geçmeler için kullanılırlar.
(Not: I, L, O, Q büyük veya küçük harfleri tolerans gösteriminde kullanılmazlar)
Tolerans Çiftleri
ISO tolerans sisteminde, aynı bir normal deliğe çeşitli miller veya aynı bir normal mile de çeşitli delikler alıştırılmak suretiyle elde edilen geçmeler, geçme gruplarını oluşturmuşlardır. Buna göre normal delik sisteminde H6, H7, H8, H9, H10, H11,H12 normal mil sisteminde ise h5, h6, h8, h9, h10, h11 ve h12 grupları vardır.
Makine yapımında bu geçme gruplarından H6, H7, H8, H11 ve h5, h6, h8, h9 ve h11 genellikle bütün ihtiyaçları karşılamaktadır.
Boşluklu Geçme Tolerans Çiftleri
H7-h6 : Yüzeyleri yağlanarak geçirilen makine elemanları için kullanılır. Örnek: Sık değiştirilmesi gereken kasnak göbekleri, tespit bilezikleri, kavramalar, hareketli tezgahparçaları.
Yaylı valf mili geçme toleransı H7-h6 geçme toleransına örnek. (Yukarıdaki şekil)
H7-g6 : Tutuk geçme toleransı. Örnek: Eksenel kayması gereken dişliler, kavramalar, biyel yatakları, pistonlar
Boşluklu geçmeye bir başka örnek :Yağ pompası eksantrik mil burcu (H7-g6) (Yukarıdaki şekil)
H8-h9 : Rahat geçme. Örnek: Transmisyon milleri tespit bilezikleri, kayış kasnaklar, dişliler, kavramalar vb.
H7-f7 : Hareketli geçme toleransı. Örneğin ; Takım tezgahları ana yataklar, krank şaftları,
H7-e8 : Boşluklu geçmeler için tolerans. Örnek sıcakta hareketliliğini devam ettirmesi gereken geçmeler
H7-d9 : Çok boşluklu geçmelerde kullanılan tolerans çifti
Sıkı geçme toleransları
H7- j6 : Tık tıklayarak geçirme toleransıdır: Ağaç çekiçle vurularak yapılan kolay sıkı geçmelerdir.Örnek: kayış kasnaklar, dişliler, el tekerleri, yatak burçları vs.
Göbek üzerine dişli geçme toleransına örnek (Yukarıdaki şekil)
H7-k6 : Çekiçle rahat geçirme türü geçme toleransına aittir: Örnek olarak; kasnaklar, rulman iç bilezikleri, el tekerleri vs.
Mil üzerine volan geçirme toleransı H7-k6 (Yukarıdaki şekil)
H8-n6 : Çekiçle zor geçirme türü geçme toleransıdır: Örneğin; kasnaklar, kavramalar, kaplinler gibi.
H7-n6 : Presle geçirme suretiyle yapılan geçmeler için kullanılan tolerans çifti : Örnek; Bir daha çıkarılmayacak kasnaklar, motor miline geçirilen rotorlar, muylu üstüne geçecek dişliler, göbek içlerine burçlar gibi geçme işlemleri için kullanılan geçme toleransı.
Motor mili geçme toleransı H7-n6 (Yukarıdaki şekil)
Preste geçme toleransları
Bunlar preste veya yuvanın ısıtılarak genleşmesini sağlayarak yapılan ve bir daha sökülemeyecek olan geçmelerdir.
H7-r6 : Orta şiddette sabit kuvvet etkisinde oynamayacak geçmeler. Örnek pik döküm göbek üstüne çelik çember geçirme, biyellerde yatak içine presle geçirilen burçlar vs.
